Elektrik Ticareti

Elektrik Ticareti

11 Haziran 2018

Ülkemizde gerek arz ve talepteki artış, gerekse serbestleşme ve toptan satış piyasalarının gelişimi açısından en hızlı büyüyen sektörlerinden biri olan elektrik enerjisi sektörü, 4628 sayılı Elektrik Piyasası Kanunu ile yoğun bir reform süreci içerisine girmiş ve her geçen gün arzulanan yapıya uygun adımlar atılmıştır. Elektrik üretim, dağıtım, iletim ve ticaret fonksiyonlarındaki ayrışma ve yeniden yapılandırma süreçlerinin yanı sıra organize toptan satış piyasalarına ilişkin gelişim hızla sürmektedir.



Elektrik Ticareti ve Türkiye'deki Gelişimi

2001 yılında başlayan kademeli geçiş sürecinde Avrupa’daki enerji piyasaları incelenmiş ve ülkemizin karakteristik özelliklerine uygun bir piyasa tasarımı yapılmıştır. İlk olarak 01.08.2006 tarihinde TEİAŞ bünyesinde kurulan Piyasa Mali Uzlaştırma Merkezi (PMUM) tarafından saatlik dengeleme ve aylık üç zamanlı uzlaştırma mekanizmaları işletilmeye başlanmıştır. 01.12.2009 tarihinde başlayan ikinci aşamada dengeleme faaliyetleri gün öncesi planlama ve dengeleme güç piyasası olarak ikiye ayrılmış, aylık üç zamanlı uzlaştırma yerini saatlik uzlaştırmaya bırakmıştır. 01.12.2011 tarihi itibariyle kademeli geçiş sürecinde hedeflenen nihai piyasa yapısına büyük oranda erişilmiş ve spot piyasa olan gün öncesi piyasası, teminat mekanizması, Yenilenebilir Enerji Kaynakları Destekleme Mekanizması işletilmeye başlanmıştır. Türkiye Elektrik Piyasasının işleyişi ile ilgili son düzenleme 30.03.2013 tarihli Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren 6446 sayılı Elektrik Piyasası Kanunu ile gerçekleştirilmiştir. Bu kanun ile kurulan EPİAŞ, piyasa işletim lisansı kapsamında, Borsa İstanbul Anonim Şirketi ile TEİAŞ tarafından işletilen piyasalar dışında kalan organize toptan elektrik piyasalarının işletim faaliyetini yürütmektedir. Buna ilave olarak EPİAŞ, TEİAŞ’ın piyasa işletim lisansı kapsamında işlettiği organize toptan elektrik piyasalarının (Dengeleme Güç Piyasası, Yan Hizmetler Piyasası) mali uzlaştırma işlemlerini de yürütmektedir. EPİAŞ’ın kurulması, toptan satış piyasasında yer alan katılımcılara daha şeffaf bir faaliyet alanı sağlanması, rekabeti kısıtlayıcı alanların daraltılması ve piyasa katılımcılarına güven veren fiyatlama mekanizmasının oluşturulması açısından önemli bir adımdır.

6446 sayılı Kanun kapsamında; Dengeleme Güç Piyasasının işletilmesi, sistemde anlık dengenin yeterli arz kalitesini temin edecek şekilde sağlanması, yan hizmet alımı ve dengeleme mekanizması yoluyla gerekli yedeklerin oluşturulması faaliyetleri, Sistem İşletmecisi olarak TEİAŞ tarafından yürütülmektedir.

01.07.2015 tarihi itibariyle faaliyete geçen Gün İçi Piyasası; Gün Öncesi Piyasası ile Dengeleme Güç Piyasası arasında geçiş görevi görerek, gerek piyasa katılımcılarının enerji dengesizliklerinin en aza indirilmesinde, gerekse ulusal elektrik sisteminin dengelenmesine büyük katkı sağlamaktadır.




Elektrik Ticareti ve Piyasa Modelleri

İkili Anlaşmalar Piyasası:  

Elektrik enerjisi ticaretine ilişkin uzun vadeli sözleşmelerin, alıcılar ve satıcılar arasında karşılıklı olarak mutabık kalınan fiyat üzerinden kararlaştırıldığı piyasa modelidir. İkili sözleşmeler hem alıcı hem de satıcı taraf için miktar ve fiyat riskine karşı bir korunma aracı sunmaktadır. Türkiye elektrik piyasası yapısında ikili anlaşmalar esas alınmış olup diğer organize piyasalar, piyasayı tamamlayıcı şekilde tasarlanmıştır. Bu çerçevede piyasada ticareti yapılan enerjinin büyük kısmı ikili anlaşmalar üzerinden işlem görmektedir. İkili anlaşmalar piyasasının toplam elektrik ticareti içerisindeki payı, 2016 yılında % 66 olmuştur. İkili anlaşmalar piyasa katılımcıları arasında serbest bir şekilde yapılmakta olup, düzenlemeye tabi değildir. Ancak mevcut ikili anlaşma hacminin büyük bir kısmını geçiş dönemi sözleşmeleri çerçevesinde görevli tedarik şirketlerinin TETAŞ ile imzaladıkları ikili anlaşmalar oluşturmaktadır. Ayrıca Dağıtım şirketlerinin ikili anlaşma kapsamında yine TETAŞ’tan kayıp/kaçak ve genel aydınlatma amaçlı enerji alımları bulunmaktadır.

Yıllar itibariyle elektrik piyasasında serbest tüketici limitinin değişimi alttaki tabloda yer almaktadır.

Yıllar İtibarıyla Elektrik Piyasasında Serbest Tüketici Limitinin Değişimi
(2005-2018)


Gün Öncesi Piyasası (GÖP):

Alıcıların ve satıcıların, piyasa takas fiyatı üzerinden uzlaştırmaya tabi satışlar için saatlik alış ve satış teklifleri sunduğu piyasadır. Fiyat oluşumu gün öncesi arz ve talebe bağlıdır (marjinal fiyatlandırma). GÖP sözleşmeye bağlanmamış üretimin teklife dayalı bir sistem dahilinde alınıp satılabildiği bir piyasa olarak işlemektedir. Yerli Gün Öncesi Piyasası yazılımı ve optimizasyon modeli 01.06.2016 tarihinde piyasa katılımcılarının kullanımına sunulmuştur. 2016 yılında ülkemiz elektrik ticaretinin %27'si Gün Öncesi Piyasası'nda işlem görmüştür. 33 2015-2016 Yılları Aylık Ortalama Piyasa Takas Fiyatı (PTF) Gün İçi Piyasası (GİP): Sürekli gelişen ve serbestleşen Türkiye elektrik piyasasında katılımcıların daha dengeli ve etkin rol üstlenmesini sağlamak amacıyla 1 Temmuz 2015 tarihinde Gün İçi Piyasası faaliyete geçmiştir. Katılımcılara diğer ticaret imkanlarında değerlendiremedikleri kapasitelerini Gün Öncesi Piyasası kapanış zamanından sonra değerlendirme şansı vererek ek ticaret alanı sağlayan Gün İçi Piyasası, Gün Öncesi Piyasası ile Dengeleme Güç piyasası arasında köprü görevi görerek gerçek zamana yakın ticaret imkânı tanımakta ve piyasa katılımcılarına kısa vadede portföylerini dengeleme fırsatı sunmaktadır.

2016 yılı itibariyle, Gün İçi Piyasasında toplam eşleşme miktarı 839,4 GWh işlem hacmi ise 279 milyon olarak gerçekleşmiştir. Aralık ayında eşleşme miktarı 114.976 MWh olarak gerçekleşmiş ve bu değer doğal gaz kısıntısı sebebiyle yıl içindeki maksimum değer olmuştur.


Dengeleme Güç Piyasası (DGP):

Katılımcıların Dengeden Sorumlu Taraf olduğu piyasadır (dengeleme grupları oluşturmak için bir araya gelebilirler). GÖP ile GİP kapandıktan ve üretim/ talep programları kesinleştirildikten sonra, dengeleme birimi olan üretim santralleri sonraki günün her bir saati için yük alma ve yük atma teklifleri sunar. Fiyat oluşumu gerçek zamanlı arz/talep dengesine bağlıdır.

 

Paylaş :

Yorum

Diğer Yazılar

Öne Çıkan Başlıklar