Talep Katılımı

Talep Katılımı

11 Haziran 2018

Talep Tarafi Yönetimi makalemizde, bu sistemin işlevsellik kazanabilmesi için talep tarafında gerekli ve yeterli bir katılımın da olmasından bahsetmiştik. Yani efektif bir talep tarafı yönetimi için etkin ve yeterli büyüklüklerde talep tarafında katılımların sağlanmış olması gerekir. Bu katılımın olması için doğaldır ki altyapısal tüm donanım ve yazılımların bir uçtan diğer uca (P2P) dört başı mamur şekilde tesis ve entegre edilmiş olması gereklidir. 

Ancak yeterli değildir, beraberinde bu sistemlerin sağlıklı bir şekilde işleyebilmesine dair tüm tarafları kapsayan bir gözle hazırlanacak birçok yönetmelik ve mevzuatların da yayımlanmış olması gereklidir. Elde şu anda sağlam bir alt yapımız var ve bu kavrama dair de iyi hazırlanmış, ileri piyasalara adatde edilebilen, dünyadaki örnekleriyle jenerik olarak aynı olan bir mevzuat/yönetmelik var diyelim, peki tamam mı? Hayır. Bir de bu sistemi cazip hale getirecek, orada katılımcıların kendisine ciddi menfaatler sağlayabilecek bir potansiyel gösterebilecek dinamik, şeffaf ve güvenilir bir piyasa altyapısının da kurulmuş ve yönetiliyor olması gerekir. Aksi halde düşünün ki bir demir çelik fabrikası neden ana faaliyeti olan demir&çelik üretiminden konsantrasyonunu başka bir türev piyasaya verecek olsun ki? Yani piyasanın sağlıklı ve etkin bir şekilde işleyip arzu edilen hedeflere varabilmesi için, katılımcıların yapacak oldukları desteksel anlamda katkılarının tam tabiri ile “attığı taşın ürküttüğü kurbağaya değmiş olması” gerekir. Görüleceği üzere bu sistemin üç ana bacağı vardır ve bacakların birinin olmaması bu masayı/düzlemi ayakta tutamaz. Keza ayaklardan birinin kısa olması da sistemin işlevselliği açısından doğru olmaz, sıkıntılar yaratabilir.

Özellikle de yeni bir yan/türev piyasa geliştirilmesi arzu ediliyorsa ve buna dair de sistem kullanıcısı veya katılımcılarına herhangi bir zorlama, mecburi minimum yükümlülük ve şartlar konulmuyor ise bu piyasanın ilk devreye giriş dönemlerinde (ramp - up dönemi diyelim), katılımcılar üzerinde pozitif bir algı ve iştah yaratabilmek manasında kar marjlarının bir miktar yüksek tutulması önem arz edecektir. Çünkü herhangi bir elektrik güç santralının ana iştigali elektrik üretmektir ve sadece buna dair volatile elektrik piyasalarında değişik pozisyonlar almak için elinden geleni yapar. Ancak makro boyutta düşüneceğimiz bir çimento fabrikası için  bu durum farklıdır ve onun bu piyasadaki kar marjı, eşik değeri oldukça yüksektir. Çünkü ilgili zaman aralığında elektrikten elde edeceği fayda çimentodan elde edeceği fayda nispetinde değildir.

Kaldı ki mikro boyutta tüketim yapan bir talep tarafı katılımcısı, örneğin bu bir rezidans profilindeki katılımcı olabilir, elektriğini keseceği ya da kısacağı dönemlerdeki elde edeceği gelirin, o zaman dönemi için feragatta bulunacağı birtakım tüketim kaynaklarından mahrum olma lüksüne değmiş olması gerekir. Tam da bu noktada belirtilmesi gereken bir husus da şudur. Karar verici iradeler, piyasa yapıcılar ve yöneticiler, ilgili bakanlıklar vs  herkes talep tarafı yönetiminin ve talep tarafı katılımının ne denli faydalı olacağının, hem maddi olarak hem de elektrik enerjisi gibi önemli bir hizmet aracının kesintisiz, güvenilir, sürdürülebilir ve emre amade olması gerekliliklerini günümüzde çok iyi idrak ediyor olabilir. Buna dair de her ortamda müspet görüşlerini ve desteklerini veriyor, makaleler yazıyor ve hatta bir başlangıç işareti olsun diye yönetmeliklerin hazırlanmasına dair bazı adımlar da atıyor olabilir. Ancak bu işin kritik tarafı yukarıda da belirttiğimiz gibi ya tam manası ile ve cazip imkanlar sunabilecek bir piyasa oluşturmak gerekir ya da hiç zahmet edilmeden bu konuda hiçbir adım atılmaması gerekir.

Nitekim ülkemizde bu yan hizmet dalında tüketicilere ve talep katılımcılarına, kurmuş oldukları değişik profesyonellikler ve platformlarıyla hizmet verecek olan oluşumlar hemen yarına hazırdır. EDSM.com plarformu da enerjide talep tarafi yönetimi konusunda hizmet veren bir profesyonel platformdur ve talep tarafı katılımı (ileri piyasalarda DR veya demand response diye de adlandırılan) tarafında her bir tüketim talep tarafı katılımcısı için verimliliklerini ve bunları gerçek zamanlı elektrik piyasaları ile optimizasyonlarını sağlayabilecek dijital altyapıları, uzman brokerleri ve merkezi piyasa izleyicileri ile, portföylerinde gerekli program sorumluluklarını (program responsibility) yapabilmekte ve bu sayede de başta sistem operatörleri için olmak üzere yüksek katma değerler sağlayabilmektedir.

Bir diğer bakış açısıyla talep tarafı katılımı, zaman içerisinde elektrik tüketicileri için kazanacakları bir disiplinli tüketim alışkanlığı kültürü ve çevresel etki bilinci getirecek olmasıdır. Temelinde yapılan iş en ucuz olan elektriğin tasarruf edilen elektriktir anlayışını pekiştiren , beraberinde bütçesel ve çevresel olarak elde edinilen kazanımlardır. Özellikle ülkemizde kayıp-kaçak oranlarının bazı bölgelerde çok yüksek seviyelerde seyir etmesi, buralarda altyapısal sorunlardan kaynaklı olarak bazı dönemlerde elektriğin nihai tüketiciye yeterli ve sürekli gidememesi gibi nedenlerle bu piyasanın ve tüketim alışkanlıklarının zaman içinde ilave bir katma değer zinciri getireceğini söyleyebiliriz. Çünkü tüketimin peak dönemlerdeyken sebebiyet vereceği bir takım gerilim düşümlerinin yeterince kompanze edilememesi halinde elektrik donanımları üzerinden aşırı akımlar geçecektir ve hemen sonrasında soba haline gelen söz konusu donanımlar arızi bir duruma gelecektir. Keza yeterince gücün sistemde üretilememesi halinde frekanslarda da ciddi düşüşler ve iniş çıkışlar olmakta bu da önce akım ve gerilimlerdeki stabil olmayan haller olarak sonrasında da rölelerin selektivite sıralamalarına göre domino etkisi yaratacak şekilde hat kesintilerine sebebiyet verecektir.  Zamanında ve yeterli miktarda enerjinin negawat olarak sisteme katkısı ile bu tür arızaların önüne geçilebilecek ve ilave duruş, kesinti, kısıntı veya cihaz maliyetleri durumlar yaşanmayacaktır.

Şunu unutmayalım ki en ucuz elektrik tasarruf edilen elektriktir, ancak en pahalı elektrik de olmayan elektriktir. Geçmişte, bazen olumsuz hava şartlarından kaynaklı iletim hatlarının arızalarından İstanbul’un hafta sonu saatlerinde elektriksiz kaldığını ve birkaç saat sonra başta bazı AVM'ler gibi ticarethanelerin kapandığını düşünelim, bu saatlerdeki ekonomik kayıpları düşünelim. Sizce sadece kWh‘i 20-30 kuruş olan bir emtia kaybı mıdır ortada olan? Bunun hastane, ulaşım gibi parasal değerinden öte doğrudan hizmetsel ve hayati değerleri olan boyutları da var tabii ki...

Evimizdeki onlarca sayıdaki elektrikli ev aletlerinde tutun da sokakta giderlen bile ceplerimizde, çantamızda taşıdığımız piller, power-bank'ler, şarj aletleri vs olan bir dünyada yaşayan insanoğlunun artık bu elektrik emtiasını hayatın vazgeçilmez dört elementi olan hava, su, ekmek ve ateş gibi saygı ve dikkatle sahiplenmesi gerekmektedir. Bu sebepledir ki talep katılımı ilerleyen dünyada artık bir sosyal sorumluluk gibi hale gelecektir.




Türkiye'de Talep Tarafı Katılımı Ne Durumdadır ? 

Dağıtım özelleştirilmelerinin yapılması ve kontratları gereği DSO'ların zaman içinde altyapılarını teknolojik ve güvenilir hale getirmeleriyle ülkemizde de ciddi adımlar gün geçtikçe atılmaktadır. Bazı bölgelerdeki gelinen nokta bazı Avrupa ülkeleri düzeyinde modern ve sağlam altyapılar durumundadır.

İletim tesislerimizde ise çoğu noktada durumumuz çok daha teknolojik ve güvenilirdir. Bütün bunların beraberinde 26 Kasım 2017 tarih ve 30252 sayılı resmi gazetede, EPDK tarafınca ilan edilen yeni “ELEKTRİK PİYASASI YAN HİZMETLER YÖNETMELİĞİ” nin altıncı bölümünde, anlık talep kontrol hizmeti tedarik esasları genel olarak belirtilmiştir. Bu bölümdeki Madde 32 ‘ye göre  anlık talep kontrol hizmeti tedarik esasları;

1) Sistem frekansındaki düşmenin önlenebilmesi için anlık talep kontrol yedekleri vasıtasıyla anlık talep kontrol hizmeti sağlayacak iletim sistemine bağlı tüketim tesisleri sistem işletmecisi tarafından düzenlenen ihaleler aracılığıyla belirlenir. Bu ihaleler sonucunda anlık talep kontrol hizmeti sağlayacak gönüllü tüketim tesisleri için tüketim tesisi sahibi tüzel kişi ile TEİAŞ arasında anlık talep kontrol hizmetine ilişkin yan hizmet anlaşması imzalanır.

2)  Elektrik tüketimi ihale ilanında belirtilen seviyenin üzerinde olan tüketim tesisi sahibi tüzel kişiler, anlık talep kontrol röleleri vasıtasıyla anlık talep kontrol hizmeti sağlamak üzere bu Yönetmelikte tanımlandığı şekilde teklif verebilirler.

3) Sistem işletmecisinin anlık talep kontrol yedeği sağlayacak tüketim tesislerini sistem kısıtlarını dikkate alarak ve toplam anlık talep kontrol yedeği tedarik maliyetini en aza indirecek şekilde seçmesi esastır.

4)  Anlık talep kontrol hizmetine ilişkin ödemeler TEİAŞ tarafından tüketim tesisi sahibi tüzel kişilere aylık olarak yapılır. İlgili ay için sahibi oldukları tüketim tesislerinden anlık talep kontrol röleleri vasıtasıyla hizmet alınmaması durumunda ilgili tüzel kişilere herhangi bir ödeme yapılmaz.

5) TEİAŞ, anlık talep kontrol hizmetini aralıksız olarak azami 15 dakika süre ile alır. Anlık talep kontrol yedeği sağlamak amacıyla sistemden bağlantısı otomatik olarak kesilen bir tüketim tesisi, azami 15 dakikalık süre içerisinde sistem işletmecisinden teyit almak suretiyle devreye girebilir.

6) İhale şartnamesinde TEİAŞ tarafından belirtilecek teknik kriterleri sağlayan röle yatırımı, sayaç ve gerekli diğer donanıma ilişkin yatırımlar ilgili tüketim tesisi sahibi tüzel kişiler tarafından yapılır.

Bununla beraber aynı yönetmelikte ; anlık talep kontrol hizmeti sağlanmasına ilişkin tekliflerin yapısı ve içeriği, anlık talep kontrol hizmetine ilişkin tekliflerin değerlendirilmesi, anlık talep kontrol hizmetine ilişkin yan hizmet anlaşmaları, anlık talep kontrol hizmetinin ücretlendirilmesi, anlık talep kontrol hizmetine ilişkin cezai yaptırımlar konularında da detaylar verilmiştir.



Her ne kadar ilk bakışta ilgili yönetmelik maddesi kapsam olarak çerçeveleri ve genel hatlarıyla mekanizmayı tanımlamış olsa da gerek ilgili mevzuatları yayımlanması gerekse de bu piyasanın sadece büyük montanlı olarak değil  orta ve hatta küçük ölçekli tüketimlerinde dahil (tüketim kapasitelerini birleştirmek vasıtasıyla) geniş bir gruba hitap etmesi için önümüzdeki günlerde gerekli adımların atılması heyecanla da beklenmektedir.

Paylaş :

Yorum

Diğer Yazılar

Öne Çıkan Başlıklar